فصل اول: کلیّات و مفهوم شناسی3
1- 1. کلیّات4
1-1-1. بیان مسئله4
1-1-2. علت انتخاب موضوع4
1-1-3. ضرورت و اهمیت موضوع5
1-1-4. سابقه پژوهش6
1-1-5. جنبه جدید بودن و نوآوری پژوهش10
1-1-6. فواید تحقیق10
1-1-7. پرسش اصلی10
1-1-8. پرسش‌های فرعی پژوهش11
1-1-9. فرضیه‌های پژوهش11
1-1-9-1. فرضیه اصلی11
1-1-9-2. فرضیه‌های فرعی11
1-1-10. پیش فرض‌های پژوهش12
1-1-11. اهداف پژوهش12
1-1-11-1. اصلی12
1-1-11-2. فرعی12
1-1-12. روش گردآوری اطلاعات13
1-1-13. نتایج علمی و عقلی پژوهش13
1-2. مفهوم شناسی14
1-2-1. معنای لغوی و اصطلاحی”مدیریت”14
1-2-2. معنای لغوی و اصطلاحی “فرهنگ”15
1-2-3. معنای لغوی و اصطلاحی “جامعه”19
1-3. اهمیّت مدیریت19
1-4. اهمیت فرهنگ21
1-5. اهمیت و ضرورت مدیریت فرهنگی در اسلام21
1-6. بررسی ابعاد مدیریت فرهنگی در اسلام و غیر اسلام25
1-7. نقش مدیریت فرهنگی در جامعه اسلامی31
1. پذیرفتن سنت های نیک جامعه32
2. ارتقاء باورهای دینی33
3. حفظ ارزش و کرامت انسانی35
4. توجه به اصل عدالت37
5. توجه به اصل آزادی39
فصل دوم: ابزارها و شیوه های مدیریت فرهنگی پیامبر اکرم641
2-1. ابزارهای مدیریت فرهنگی42
2-1-1. ابزارهای بازدارنده42
2-1-1-1. تصمیمات راهبردی در مواجهه با فتنه‌های دشمنان42
2-1-1-2. تدوین و اجرای قانون درجامعه44
2-1-1-3. اجرای حدود و مجازات‌های شرعی45
2-1-1-4. نیروی نظامی46
2-1-2. ابزارهای ارتباطی49
2-1-2-1. دیدارهای مردمی49
2-1-2-2. ابزارهای تبلیغی50
2-1-2-2-1. استفاده از ارتباطات رسانه‌ای (مکاتبات)50
2-1-2-2-2. اعزام مبلغین و هیئت های تبلیغی51
2-1-2-3. منابع تبلیغ52
2-1-2-3-1. قرآن53
2-1-2-3-2. سنت نبوی53
2-1-2-3-3. حکمت و اندرز نیکو54
2-1-2-4. سفر حاکم اسلامی به نقاط مختلف55
2-1-2-5. استفاده از شعائر اسلامی برای ارتباط با عامه55
2-1-2-6. استفاده از مکانهای مذهبی57
2-2. شیوه‌های مدیریت فرهنگی58
2-2-1. شیوه رفتار فردی59
2-2-1-1. بیان صدق و راستین با مردم59
2-2-1-2. منش و شخصیّت61
2-2-1-3. صداقت، صبر و مدارا در برابر ناملایمات62
2-2-1-4. استفاده از منطق و استدلال در تبیین معارف اسلامی66
2-2-1-5. پاسخ به شبهات و سوالات مردم69
2-2-2. شیوه رفتار حکومتی71
2-2-2-1. برخورد قاطع با منافقان و دشمنان اسلام71
2-2-2-2. مبارزه با عقاید خرافی74
2-2-2-3. مبارزه با جنگ‌های روانی75
2-2-2-4. پایبندی به قانون76
2-2-2-5. طرح مشترکات میان ادیان آسمانی78
فصل سوم: عرصه‌های مدیریت فرهنگی پیامبراکرم680
3-1. عرصه‌های جغرافیایی81
3-1-1. جهان شمولی مدیریت فرهنگی اسلامی82
3-1-2. اقدامات عملی پیامبر6 در راستای مدیریت فرهنگی جهان شمول83
3-1-2-1. هجرت عاملی برای اشاعه فرهنگ83
3-1-2-2. ارسال نامه به مناطق مختلف85
3-1-2-3. ارسال نماینده به سوی امپراطوری‌ها86
3-1-2-4. انتقال فرهنگ با پذیرش نمایندگان سرزمین ها دیگر87
3-1-2-5. نمایاندن قدرت اسلام با اعزام سریه و برخورد های نظامی88
3-1-2-6. تبلیغات فرهنگی مناسب در مکان‌‌های راهبردی90
3-2. عرصه‌های سیاسی91
3-2-1. تشکیل حکومت بر پایه دین و توحید92
3-2-2. توجه به عدالت در حکومت94
3-2-3. تعاون و همکاری بین حکومت و مردم97
3-2-4. رحمت و مودّت حاکم نسبت به مردم97
3-2-5. جلب منافع و دفع مفاسد از اهداف حکومت98
3-2-6. شورا و مشورت در حکومت اسلامی99
3-2-6-1. اهمیت مشورت در حکومت از دیدگاه اسلام100
3-2-6-2. مشورت حاکم اسلامی با زیر دستان در مواقع حسّاس101
3-3. عرصه‌های اجتماعی102
3-3-1. ارتقاء سطح بصیرت و علم آموزی103
3-3-2. توجه به تربیت فردی105
3-3-3. اصلاح خانواده و توجه به آن105
3-3-4. توجه به آحاد جامعه به ویژه محرومان107
3-3-5. توجه به تربیت اجتماعی و مبارزه با فرهنگ جاهلی109
3-3-6. تحکیم روابط اجتماعی113
3-3-6-1. حسن معاشرت و توجه به اخلاق نیکو در جامعه115
3-3-6-2. برخورد نیکو با افراد تازه مسلمان118
3-3-6-3. احترام به اقلیت های مذهبی در جامعه119
3-3-7. ترویج فرهنگ عدالت‌گرایی و ظلم ستیزی120
3-3-8. ترویج اعتدال و میانه‌روی در جامعه125
3-4. عرصه های اقتصادی127
3-4-1. برنامه ریزی اقتصادی127
3-4-2. درآمد و تولید128
3-4-2-1. توجه به کار و کسب روزی حلال128
3-4-2-2. ضرورت تلاش انسان برای کسب روزی129
3-4-2-3. برخورد با برخی از معاملات زمان جاهلیت130
3-4-2-4. حرمت ربا132
3-4-2-5. تعیین محل مناسب برای کسب و تجارت132
3-4-2-6. خودداری از غش در معامله133
3-4-2-7. تشکیل بیت المال محلی برای جمع‌آوری در‌آمدهای حکومتی133
3-4-3. توزیع و مصرف134
3-4-3-1. میانه‌روی در مصرف134
3-4-3-2. عدالت در تقسیم غنائم136
3-4-3-3. توجه به انفاق137
نتیجه گیری140
پیشنهادات142
منابع و مأخذ143

مقدمه
درود بی پایان بر امین خداوند، پیشوای انبیاء، محمد مصطفی‌6 و خاندان بزرگوار ایشان. خورشید تابنده اسلام چهارده قرن پیش از سرزمین حجاز تابیدن گرفت و در زمان کوتاهی در بخش بزرگی از دنیای متمدن آن روز، استقرار یافت و اکنون قسمت قابل توجهی از جمعیت جهان یعنی یک چهارم جمعیت سر به اطاعت او دارند.
از آن روزگار تا به امروز عالمان و اندیشمندان، با سعی و تلاش فراوان به نگارش کتاب‌هایی در مورد این آیین آسمانی و سیره و رفتار رسول خدا‌6 پرداخته و هر یک به فراخور هشیاری و توانایی علمی خود از این دریای بیکران بهره‌ای برده‌اند.
ضرورت مطالعه و شناخت سنت رسول خدا‌6 و شخصیت الهی ایشان به عنوان الگوی عملی دینداری که ابعاد مختلف اسلام در لحظه لحظه حیات ایشان تجسم یافت، بیش از پیش مورد توجه قرار می‌گیرد.
از جمله این ابعاد، رفتارها و عملکرد‌های سیاسی- اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی پیامبر‌6 می‌باشد که در طول 23 سال به تحول جامعه جاعلی به یک حکومت اسلامی منجر گردیده و در واقع اجرای قوانین اسلام را در سطح اجتماع محقق ساخته است.
اگر بعد از این همه مدت به بررسی ابعاد مختلف (سیاسی- اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی) شخصیت رسول خدا‌6 می‌پردازیم. در جستجوی روش‌های یک سیاست‌مدار (هر چند موفق و منحصر به فرد) در لابلای صفحات تاریخ نیستیم؛ بلکه معتقدیم مجموع این رفتارها و ابعاد گوناگون در تداوم جریان هدایت انسان‌ها از طریق رب العالمین و در متن آموزش‌های الهی به مرحله ظهور رسیده است و ما باید برای مشکلات امروز خود به مطالعه برنامه‌های مدیریتی پیامبر خصوصاً در عرصه‌های فرهنگی پرداخته و راهکارهای مناسب را ارائه داده و به آن تمسّک جوییم.

خداوند در آیه 21 سوره احزاب می‌فرماید:
(لَقَدْ کانَ لَکُمْ فی‏ رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ لِمَنْ کانَ یَرْجُوا اللَّهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکَرَ اللَّهَ کَثیرا)
“مسلماً برای شما در زندگی رسول خدا 6 سرمشق نیکویی بود، برای آنها که امید به رحمت خدا و روز رستاخیز دارند و خدا را بسیار یاد می‌کنند.”
طبق این آیه، رسول اکرم 6 برای تمامی مسلمانان به مثابه منبع، معدن و مرکزی است که همه وظایف، رفتار و اعمال از آن قابل برداشت و کشف است.
معرفی پیامبر 6 به عنوان اسوه حسنه در واقع بیانگر بزرگ‌ترین تفاوت میان مکتب انبیاء و غیر آن است؛ زیرا مکتب انبیاء از خصوصیت عملی بودن و به عینیت توجه داشتن، برخوردار است. نگارنده این نوشتار هرگز مدعی نیست که شخصیت و برنامه‌های رسول خدا 6 به طور کامل و دقیق بررسی و ارائه شده است بلکه سعی داشته است تا آن بخش از رفتارها و برنامه‌های مدیریتی در زمینه‌های (سیاسی- اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی) که در تحقق تشکیل و اداره‌ جامعه اسلامی و حفظ و تداوم آن نقش داشته است را تا حدی بررسی و معرفی و ارائه نماید. امید است که با کمک پروردگار این امر مهم به خوبی پایان یابد و قدمی مثبت را در مدیریت بهتر فرهنگی در سطح جامعه را بردارد.

فصل اول: کلیّات و مفهوم شناسی

1- 1. کلیّات
1-1-1. بیان مسئله
فرهنگ به عنوان سیستم و نظامی متشکل از اجزاء(مانند: عقاید، آداب و رسوم اجتماعی، مواریث ملی، خصلت های بومی، قومی و مذهبی) است که در طول تاریخ از شیوه زندگی مردم پدید می‌آید و مدیریت نیز به رهبری و هدایت جامعه، سازمان، گروه و یا مجموعه‌ای به سمت هدف مطلوب (رشد و کمال) با به کار‌گیری عوامل و نیروهای مادی و معنوی است.
با این بیان مدیریت فرهنگی نیز به عنوان شیوه و روش اداره کردن فرهنگ اجتماعی از جمله مهم‌ترین مقوله‌های بشری در طول تاریخ بوده است.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

آنچه پرداختن به این مقوله را لازم و ضروری می‌نماید حضور اسلام در عرصه‌های مختلف مدیریت جهانی و همچنین لزوم معرفی والاترین نمونه مدیریتی طول تاریخ یعنی پیامبر اسلام6است.
بر این اساس تحقیق مورد نظر با استفاده از روش تحلیلی- توصیفی و علومی همچون علوم قرآن، تفسیر، حدیث، تاریخ اسلام، مدیریت و … به صورت کتابخانه‌ای و روش گردآوری فیش برداری شده به سرانجام خواهد رسید تا بتوان شیوه مدیریت فرهنگی پیامبر اسلام 6 را معرفی نمود.
با این حال سؤال مهمی که در این قسمت پیش می‌آید این است که آیا می‌‌توان با بررسی عملکرد پیامبر اکرم 6در نحوه اداره جامعه آن روز، به یک برنامه منسجم فرهنگی برای اجرای آن در سطح جوامع امروزی دست پیدا کرد؟
1-1-2. علت انتخاب موضوع
با توجه به اینکه پیامبر اکرم‌6 آخرین نماینده خداوند برای دستیابی به سعادت و رستگاری بشر است. حال بهره‌مندی از این شخصیت منحصر به فرد و دریای بی‌کران معرفت در گرو شناخت صحیح آن است. اگرچه از مهم‌ترین مقوله‌های انسانی بحث از فرهنگ و مدیریت آن در عرصه‌های اجتماعی است اما تاکنون الگویی جامع و بدون نقص از اصول و شاخصه‌های آن ارائه نشده است از طرفی پیامبر اسلام6 به عنوان نمونه والای الگوی بشری در تمامی سطوح فردی و اجتماعی بهترین شخصیت به منظور دستیابی به الگویی جامع از شاخصه‌های مدیرت فرهنگی است. علاوه بر آن با توجه به این که امروزه بیشتر مشکلات بشر از ضعف فرهنگی نشأت می‌گیرد و همچنین کم‌یاب بودن منابع معتبر در این رابطه، بهتر است از این منظر به مدیریت پیامبر‌6توجه بیشتری شود. البته در میان کتب مختلفی که در مورد سیره نبوی نگاشته شده مطالب خوبی یافت می‌شود که می‌توان آنها را در یک مجموعه با عنوان مدیریت فرهنگی جمع‌آوری کرد.
در این پایان نامه نگارنده سعی بر آن داشته تا آن جایی که می‌شود به شاخصه‌های مربوط به مدیریت فرهنگی پیامبر 6توجه کرده و برخی از آنها را در این پژوهش بیان نماید، به این امید که گامی در جهت رفع گوشه‌ای از مشکلات فرهنگی جامعه اسلامی بردارد.
1-1-3. ضرورت و اهمیت موضوع
بدون تردید اسلام زیبا‌ترین و بهترین هدیه‌ای است که خداوند متعال توسط پیامبر اکرم‌6 به بشریت ارزانی داشته است. رسول گرامی اسلام‌6 قطعاً می‌تواند به عنوان آخرین فرستاده مطرح شود و تمام کمالاتی را که یک انسان می‌تواند به آن دست پیدا کند را دارا باشد به همین جهت است که خداوند از آخرین فرستاده خود به عنوان الگو و اسوه حسنه یاد می‌کند. طبیعی است که الگو بودن پیامبر6 قطعاً ارزشمند خواهد بود و جوامع انسانی در طول تاریخ توان الگو پذیری را خواهند داشت. بدیهی است در چنین شرایطی تمامی ابعاد زندگی فردی و اجتماعی پیامبر‌6 برای انسان‌های مسلمان و غیر مسلمان الگو بوده و بشریت نیز در تمام آن زمینه‌ها الگو‌پذیر است. کاملاً واضح است که نمی‌توان میان جنبه‌های فردی و اجتماعی الگو بودن پیامبر اکرم‌6 تفاوت قائل شد از این رو برای یک مسلمان به همان اندازه که رفتارهای فردی الگو است، رفتارها و برنامه‌های اجتماعی و گروهی وی نیز الگو خواهد بود. حضور پیامبر‌6 در اجتماع به شکل‌های گوناگون تحقق می‌یابد؛ چرا که پیامبر‌6 یک فرمانده بسیار لایق و رئیس یک حکومت است. از طرفی با توجه به نیاز بشر به معرفی یک الگوی والا در عرصه‌های مختلف بشری لازم و ضروری است که با بیان شاخصه‌ها و همچنین ابزار مدیریتی ایشان فصلی نو در مدیریت زندگی انسانی گشوده شود.
1-1-4. سابقه پژوهش
کتب و آثاری که در مورد نبی مکرم اسلام نوشته شده بیشتر جنبه تاریخی و زندگی نامه و یا سیره را داراست که مسائل گوناگون از جمله زندگی آن حضرت (از ولادت تا رحلت ایشان) را ذکر کرده‌اند و این امر ازهمان ابتدا مورد توجه دانشمندان اسلامی بوده است و البته در زمینه مدیریت جنگی و نظامی آن حضرت آثاری یافت شد. بنابراین می‌توان گفت بحث نحوه مدیریت پیامبر اکرم‌6 یک بحث جدید محسوب می‌شود و در عصر اخیر به این مسئله پرداخته شده است. برای نمونه در ابتدا به چند کتاب که در رابطه با موضوع پژوهش حاضر نگاشته شده است، اشاره می شود:
1- سیره نبوى” منطق عملى”، مصطفى دلشاد تهرانى‏، تعداد جلد: 3، موضوع: سیره پیامبر، ناشر: دریا، مکان نشر: تهران‏، سال چاپ: 1385 ش‏، نوبت چاپ: دوم‏. این کتاب که در سه دفتر نوشته شده (سیره فردى‏- سیره اجتماعی‏- سیره مدیریتى‏) به جنبه‌های مختلف زندگی پیامبر اکرم6پرداخته و شخصیت آن حضرت را چه در حیطه فردی و یا اجتماعی و یا مدیریتی مورد بررسی قرار داده.
2- سیری در سیره نبوی،‏ مطهری، مرتضی، موضوع: سیره پیامبر، ناشر: صدرا، نوبت چاپ: بیست و یکم‏، محل چاپ: تهران‏. این کتاب حاوی برخی مقالات و سخنرانی‌های” استاد مطهری” است. بخش آغازین کتاب، محتوای دو مقاله کوتاه مؤلف، در تحلیل جامعیت” اسلام”، در میان شرایع ارائه شده است. سپس هشت سخنرانی استاد مطهری، که مضمون بیشتر آنها” سیره نبوی” است، عرضه شده است.
3- جلوه‏هایی از روش‌های چهارده معصوم(: جلوه‏هایی از روش‌های سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی پیامبر اکرم6، غفاری، حسین‏، موضوع: سیره پیامبر6، ناشر: احسن‏، نوبت چاپ: اول،‏ محل چاپ: تهران‏. در این کتاب مباحثی درباره بهره‏گیری از سیره و زندگانی پیامبر اکرم6 و حضرت فاطمه( وجود دارد. نویسنده در این کتاب ضمن نقل داستان‌هایی از زندگانی پیامبر اسلام6 و دختر گرامی ایشان، حضرت زهرا( تلاش می‏کند روش زندگانی آن دو بزرگوار را در زمینه‏های مختلف فرهنگی، تربیتی، اخلاقی، اجتماعی و اقتصادی مورد مطالعه قرار دهد تا راهگشای زندگانی مخاطبان خویش باشد.
4- مدیریت نظامی در نبردهای پیامبر6، وتر، محمد ضاهر، مترجم: قائدان، اصغر، مصحح: شمسی‌پور، محمد باقر، موضوع: جنگ‏های پیامبر6، ناشر: صریر، نوبت چاپ: اول‏، محل چاپ: تهران‏. همانطور که از اسم کتاب مشخص است این کتاب در مورد جنگ های پیامبر6 و این که ایشان چگونه در مواقع حساس جنگ آن را مدیریت و تاکتیک های نظامی را اجرا می کردند.
5- پیامبر اعظم6 و جهاد و برده داری،‏ رضوانی، علی اصغر، موضوع: سیره سیاسی پیامبر6، ناشر: انتشارات مسجد مقدس جمکران‏، نوبت چاپ: اول‏، محل چاپ: قم‏. این کتاب در واقع مربوط به حیطه سیاسی حضرت می‌شود و در مورد مباحثی از جمله برده داری و جهاد صحبت می‌کند و گوشه‌ای از اقدامات مدیریتی حضرت را به نمایش می‌گذارد. این نویسنده همچنین کتابی با عنوان (پیامبر اعظم6‌ و رعایت حقوق اقلیت‏ها و ارتداد) را نیز در کارنامه دارد که در واقع مربوط به همان حیطه سیاسی حضرت می‌شود و توجه حضرت به اقلیت‌ها در سطح جامعه را نشان می‌دهد.
6- آموزه‌های فرهنگی در سیره نظامی معصومان( و آموزه‌های معنوی در سیره نظامی معصومان(، امین رستمی، علی، موضوع: جهاد، ناشر: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(، قم، 1391ش. همان‌طور که گفته شد این کتاب از دو قسمت تشکیل شده که از یک منظر به بحث معنوی در سیره نظامی معصومین و در نگاه دیگر به بُعد فرهنگی آن توجه شده که مطالب جالبی از سیره آن عزیزان ارائه شده است.
در اینجا به چند مقاله در مورد سیره نبوی اشاره می‌شود:
1- جنبه‏هایی از مدیریت بحران پیامبر اکرم( با تأکید بر موارد خاص: چهار غزوه بدر، احد، احزاب و تبوک‏، باقری، مصباح الهدی، صفحه: 21- 3 ، نشریه: اندیشه صادق‏، موضوع: سیره سیاسی پیامبر، نمودار: 19، کتابنامه: 20- 21، مؤسسه آموزش عالی باقر العلوم(.
2- مدیریت در بحران، پژوهشی موردی در مدیریت پیامبر اکرم( در غزوه احزاب‏، ولوی، علی محمد، صفحه: 23- 7، نشریه: تاریخ اسلام‏، موضوع: سیره سیاسی پیامبر( طرح: 17، کتابنامه:22- 23.
3- نظری بر مسأله مدیریت و فرماندهی در اسلام‏، مکارم شیرازی، ناصر، صفحه: 7- 6، نشریه: پلیس انقلاب‏، موضوع: سیره سیاسی پیامبر اسلام( (مدیریت- اصول- وظایف مدیر)، دفتر تبلیغات اسلامی- قم‏، قسمت هفتم.
4- آرمان‌های انسانی در مدینه فاضله پیامبر(، عنایتی راد، محمد جواد، صفحه: 3- 2، نشریه: زائر، موضوع: سیره اخلاقی پیامبر- سیره عملی- بررسی خلقیات‏، کتابنامه3، دانشکده باقرالعلوم(.
5- تحول فرهنگی محور نهضت پیامبر(، صفحه: 13، نشریه: کیهان هوایی،‏ موضوع: نبوت خاصه‏ (سیر تحول تبلیغ پیامبر اسلام- آیات- تحلیل‏)، دفتر تبلیغات اسلامی- قم‏.
6- شیوه‏های فرهنگی ارتباطی پیامبر( در عهد مکی‏، الویری، محسن‏، صفحه: 70- 41، نشریه: فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق(،‏ موضوع: سیره تبلیغی پیامبر در دوران اقامت در مکه‏، کتابنامه: 63- 70، پایگاه اطلاع رسانی سراسری اسلامی( پارسا).
7- وحدت اسلامی و راهکارهای سیاسی فرهنگی پیامبر اکرم(، حسینی، سید حسین‏، صفحه: 100- 87، نشریه: معرفت‏، موضوع: سیره سیاسی پیامبر(وحدت اسلامی- راهکارهای سیاسی و فرهنگی پیامبر اسلام()، کتابنامه: 98- 100.
8- فرهنگ اسوه‏، حبیبیان، زهرا، صفحه: 23، نشریه: فرهنگ کوثر، موضوع: سیره اخلاقی پیامبر‌(- سیره عملی،‏ کتابنامه: 23، قسمت دوم‏.
9- قضاوت‌های پیامبر( ناقد و توصیف کننده: فاضل، محمود صفحه: 49- 46 نشریه: نشر دانش‏ موضوع: سیره سیاسی پیامبر( (بررسی و تحقیق‏ قضاوتهای پیامبر اسلام().
10- کار و اشتغال در سیره نبوی(، پاک‏نیا، عبدالکریم، صفحه: 62- 53 ، نشریه: فرهنگ کوثر، موضوع: اندیشه اقتصادی پیامبر( (حقوق- قانون مدنی- ماده 365- چگونگی اعمال آن- دیدگاه‌ها- بررسی)، کتابنامه، 12، پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
11- گوشه‏ای از اخلاق عظیم پیامبر(، مهری، سید محمد جواد، صفحه: 28- 26، نشریه: پاسدار اسلام،‏ موضوع: سیره اخلاقی پیامبر( (ویژگیهای اخلاقی)، پایگاه اطلاع رسانی سراسری اسلامی(‌پارسا).
در ادامه به نمونه‌هایی از پایان‌نامه‌های کار شده در مورد سیره نبوی اشاره می‌شود:
1- برخورد پیامبر اسلام( با یهود مدینه و وادی القری‏، استاد راهنما: بیات، عزیز الله‏، استاد مشاور: پورگل، محمد مهدی،‏ نویسنده: اخویان، محمد علی، دانشگاه: آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مرکز تحصیلات تکمیلی، صفحه: 114، مقطع: کارشناسی ارشد، موضوع: قوم یهود.
2- بررسی و تحلیل معاهدات سیاسی پیامبر اسلام( و ائمه اطهار( در قرآن و حدیث‏، استادراهنما: معرفت، محمد هادی،‏ استادمشاور: محقق داماد، سید مصطفی،‏ نویسنده: محقق، مریم السادات،‏ دانشکده: اصول دین قم،‏ صفحه: 327، مقطع: کارشناسی ارشد، موضوع: سیره سیاسی پیامبر.
3- تحلیل شخصیت پیامبر اکرم( از دیدگاه امام علی(، استادراهنما: مهدوی‏راد، محمد علی،‏ استادمشاور: حجتی، سید محمد باقر، نویسنده: نقیب پور، سیده علیه‏، دانشگاه: تهران‏، دانشکده: الهیات و معارف اسلامی، صفحه: 300، مقطع: کارشناسی ارشد، موضوع: فضائل پیامبر(.
4- جاذبه و دافعه در سیره نبوی‏، استادراهنما: جعفری، یعقوب، استادمشاور: جباری، محمد رضا، نویسنده: مظفری، حسن،‏ دانشگاه: مؤسسه آموزشی وپژوهشی امام خمینی،‏ صفحه: 287 مقطع: کارشناسی ارشد، موضوع: فضائل پیامبر(.
5- جنگ روانی از دیدگاه قرآن و سیره نبوی،‏ استادراهنما: آشتیانی، محمد رضا، استادمشاور: نجفی، زین‏العابدین،‏ نویسنده: قاسمی، غلامرضا، دانشکده: محلاتی‏، صفحه: 193، مقطع: کارشناسی ارشد، موضوع: سیره سیاسی پیامبر(.
6- رفتار پیامبر( با مشرکان و اهل کتاب، استادراهنما: مظاهری، عبدالرضا، استادمشاور: سپهری، محمد، نویسنده: جلیلی، سعیده‏، دانشگاه: آزاد اسلامی واحد مرکزی تهران،‏ دانشکده: الهیات و فلسفه و معارف اسلامی،‏ صفحه: 201، مقطع: کارشناسی ارشد، موضوع: سیره سیاسی پیامبر.
1-1-5. جنبه جدید بودن و نوآوری پژوهش
با توجه به عدم وجود مجموعه‌ای مستقل در زمینه مدیریت فرهنگی پیامبر‌6 و نیز نگاه نو و جدید و همه جانبه به مدیریت فرهنگی پیامبر‌6 در سطوح (جغرافیایی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی) می‌توان بیان داشت که نتیجه نهایی این تحقیق در واقع معرفی رفتارهای یک مدیر موفق و رهبر کاردان و دانا است. از این نظر نسبت به آثار نگاشته شده در این زمینه یک برتری دارد و آن هم همین پرداختن به مسئله فرهنگ است که جداً مسئله‌ای مهم در عرصه‌های مختلف زندگی بشری است. البته در بررسی‌هایی که در بخش سابقه پژوهش به عمل آمد این نتیجه حاصل شد که در آثار مختلفی که در مورد زندگی و نحوه اداره جامعه توسط پیامبر اکرم 6تدوین شده، به کارها و برنامه‌های مهم ایشان اشاره شده است و باید به این امر توجه داشت که بحث از نحوه مدیریت جامعه توسط پیامبر اکرم6 خصوصاً بحث مدیریت فرهنگی، یک بحث تازه است و تقریباً می‌توان گفت در عصر معاصر به آن پرداخته شده است.
1-1-6. فواید تحقیق
مهم‌ترین فایده این پژوهش آشنا شدن علاقه‌مندان با مدیریت فرهنگی پیامبر اکرم‌6 به عنوان یک مدیر کارآمد و موفق است. به عبارت دیگر می‌توان گفت دغدغه اصلی امروز جامعه اسلامی مسئله فرهنگ و اجرای فرهنگ ناب اسلامی در سطح جامعه است لذا معرفی یک الگوی مدیریتی منحصر به فرد ضروری می‌نماید؛ چرا که با تحلیل سیره مدیریتی ایشان از ورود فرهنگ‌های صادراتی و مخرب به جامعه جلوگیری می‌شود. به هر حال آشنایی با بحث مدیریت پیامبر‌6 خصوصاً در زمینه فرهنگی به افراد کمک می‌کند تا به مطالعه بیشتر و دقیق‌تر در مورد شخصیت آن حضرت بپردازند و نسبت به این موضوع حساس‌تر شوند. پس می‌توان گفت که این دست از پژوهش‌ها می‌تواند در راستای اداره و کنترل بهتر خانواده و جامعه اسلامی کمک شایانی را داشته باشد.
1-1-7. پرسش اصلی
مدیریت فرهنگی جامعه توسط پیامبر اسلام‌6 از دیدگاه قرآن کریم و روایات به چه نحوی صورت پذیرفته است؟
1-1-8. پرسش‌های فرعی پژوهش
1. ابزار‌ها و شیوه‌های مدیریت فرهنگی پیامبر اسلام6کدام‌اند؟
2. عرصه‌های مدیریت فرهنگی پیامبر اسلام6در قرآن و روایات کدام‌اند؟
1-1-9. فرضیه‌های پژوهش
1-1-9-1. فرضیه اصلی
1- با بررسی سیره و زندگانی پیامبر اسلام6و همچنین آیات قرآن کریم در این راستا می‌توان به مهم‌ترین عرصه‌های مدیریتی ایشان (عرصه های جغرافیایی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی) با ابزارها و شیوه‌هایی منحصر به فرد اشاره داشت.
1-1-9-2. فرضیه‌های فرعی
1- مطالعه تاریخ و تتبع در زندگی بشر ضرورت مدیریت فرهنگی را اثبات می‌کند زیرا از آغاز تا به امروز در هر کجا که چند نفر انسان به گرد یکدیگر جمع می‌شدند تا زندگی خود را بر اساس تعاون و همکاری تکمیل نمایند نیاز به مدیریت در راس نیازهایشان قرار می‌گرفته است و در نخستین گام و قبل از هر چیز آگاهانه و یا غیر آگاهانه، مدیریت محور و موضوع کلیه حرکت‌ها می‌شده است.
2- با توجه به دید جامع این پایان‌نامه مهم‌ترین عرصه‌های اجتماعی مدیریت فرهنگی پیامبر اسلام6 عبارت‌اند از: جغرافیایی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی. توضیح این نکته نیز ضروری است که فرهنگ مقوله‌ای عام است و تمامی شئونات اجتماعی بشر را در برمی‌گیرد؛ بنابراین در لایه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و جغرافیایی او به خوبی قابل ملاحظه است.
3- پیامبر اسلام6در سیره مدیریتی خویش از ابزار‌ها و شیوه‌های مختلفی استفاده نمودند که برخی از آن‌ها عبارت‌اند از: صداقت، صبر و مدارا در برابر ناملایمات، تلاش برای وحدت با ادیان الهی، مبارزه با جنگ‌های روانی، مبارزه با عقاید خرافی، استفاده از منطق و استدلال در تبیین معارف اسلامی، بیان صدق و راستین با مردم، پایبندی به قانون، برخورد قاطع با منافقان و دشمنان اسلام، استفاده از ارتباطات رسانه‌ای، استفاده از مکان‌های مذهبی، استفاده از ابزارهای تبلیغی، تدوین و اجرای قانون در جامعه، احیای شعائر اسلامی، تصمیمات راهبردی در مواجهه با فتنه‌های دشمنان، نیروی نظامی بازدارنده.
1-1-10. پیش فرض‌های پژوهش
1- شخصیت و ابعاد مختلف پیامبر اکرم‌6 خصوصاً ابعاد مدیریتی ایشان به عنوان والاترین الگوی مدیریتی قابل بررسی و معرفی است.
2- قرآن و روایات مهم‌ترین منابع در زمینه‌های مختلف بشری هستند.
3- ارائه یک مجموعه مدیریتی خصوصاً در زمینه فرهنگی نیازمند بررسی‌های دقیق در رفتارها و کردارهای آن حضرت است.
4- به کار‌گیری مجموعه فرهنگی به دست آمده در جامعه اسلامی موجب کاهش و حتی از بین رفتن مشکلات عمیق و ریشه دار در نظام اسلامی می‌شود.
1-1-11. اهداف پژوهش
1-1-11-1. اصلی
بررسی مدیریت فرهنگی جامعه توسط پیامبر اسلام‌6 از دیدگاه قرآن کریم و روایات.
1-1-11-2. فرعی
بررسی ابزار‌ها و شیوه‌های مدیریت فرهنگی پیامبر اسلام6.
بررسی عرصه‌های مدیریت فرهنگی پیامبر اسلام6 در قرآن و روایات.
1-1-12. روش گردآوری اطلاعات
در گرد‌آوری این پژوهش ابتدا اطلاعات به صورت کلی و پراکنده از کتب مختلف و در صورت لزوم از نرم افزار‌های مربوطه جمع‌آوری شده است و سپس با بررسی و ارزیابی مطالب، قسمت‌های مورد نیاز فیش برداری شده و مورد استفاده قرار می‌گیرد. روش گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای بوده و در انجام این پژوهش از کتابخانه‌های (‌پژوهشگاه فرهنگ و معارف قرآن و کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام آیت الله سیستانی) استفاده شده است.
1-1-13. نتایج علمی و عقلی پژوهش
از آنجایی که پیامبر اکرم‌6 یک الگوی کامل برای همه افراد جامعه به شمار می‌رود و همچنین عدم وجود مجموعه مدوّنی در مورد مدیریت فرهنگی پیامبر6، پژوهش حاضر می‌تواند به عنوان یک راهنمای مفید به کار گرفته شود و آغازی برای آثار بعدی به شمار برود. علاوه بر این، مخاطبان می‌توانند از این مطالب در مدیریت زندگی روزمره خویش استفاده کرده و به کار گیرند.

1-2. مفهوم شناسی
1-2-1. معنای لغوی و اصطلاحی”مدیریت”
واژه “مدیر” در زبان عربی از ریشه (دَوَرَ) به معنای “چرخیدن یا چرخش دور چیزی” آمده است. این لغت اسم فاعل از مصدر (اداره) و به معنی “اداره کننده” می‌باشد و مصدر آن (دَوَران) به معنای (گردیدن) است.1
در زبان فارسی نیز به همین معنا و همچنین معانی دیگر از جمله: مباشر، رئیس، سرکار، کارگردان، اداره کننده کاری یا موسسه‌ای آمده است.2
بنابراین “مدیر” یعنی گرداننده و “مدیریت” به معنای گرداندن یک سازمان در جهت هدفی خاص است.3
مدیریت، علمی است که دانشمندان مختلف از جمله روان‌شناسان و جامعه شناسان و برخی از شاخه‌های علوم انسانی از آن استفاده کرده و مسائل آن را مورد بحث و تحقیق قرار داده‌اند.4
در مفهوم اصطلاحی مدیریت معانی مختلفی آمده است از جمله:”دستیابی به هدف های سازمانی از طریق هدایت و رهبری.”5، ” به کار‌گیری مجموعه‌ای از آگاهی‌ها به منظور افزایش بازدهی سازمان”6، “کاربرد تکنیک‌های مختلف اداره و هماهنگ کردن یک گروه انسانی و فعالیت‌های آنها به منظور نیل به هدف معین.”7، “‌فراگرد برنامه‌ریزی و سازماندهی و رهبری بر فعالیت‌های سازمان به منظور دستیابی به هدف”8، “‌تعیین کردن مجموعه‌ای از باید‌ها و هست‌ها به منظور نیل به هدف.”9
باتوجه به آنچه گفته شد، تعریف برگزیده خویش از مدیریت را اینگونه بیان می‌کنیم: “‌مدیر از ماده (دَوَرَ) و به معنای گرداندن در لغت می‌باشد” و در اصطلاح عبارت است از “‌رهبری و هدایت جامعه، سازمان، گروه و یا مجموعه‌ای به سمت هدف مطلوب (رشد و کمال) با به کار‌گیری عوامل و نیروهای مادی و معنوی در کل ساختار مجموعه”.
1-2-2. معنای لغوی و اصطلاحی “فرهنگ”
یکی از واژگانی که در علوم اجتماعی تعاریف و مفاهیم متعددی از آن گفته شده، واژه فرهنگ است. دانشمندان از این واژه بیش از چهارصد تعریف را در کتاب‌های خود آورده‌اند. بنابراین در این پروژه قصد بیان همه این تعاریف را نداشته بلکه می‌خواهیم با توجه به موضوع و بضاعت علمی و همچنین با توجه به تفاوت حوزه تحقیقی این پروژه (تاریخی- توصیفی) با حوزه تخصصی فرهنگی در علوم اجتماعی تعریفی برگزیده از فرهنگ داشته باشیم. بنابراین پس از بیان معانی لغوی آن ، تعاریفی چند از برخی دانشمندان بیان کرده و سپس تعریف پیشنهادی خود را می‌آوریم.
واژه “فرهنگ” در زبان لاتین در ابتدا به صورت culture به معنای کشت و کار و پرورش به کار می‌رفت و این معنا هنوز در کلماتی مانند agriculture (کشاورزی)، horticulture (باغبانی)، cult و cultus (آیین) دیده می‌شود10. در زبان فارسی واژه فرهنگ از “فر” که پیشوند است و “هنگ” از ریشه “ثنگ” به معنی “کشیدن” و نیز به معنی “تعلیم و تربیت” و “فرهنج” (که علم و دانش و ادب باشد) است11. در فرهنگ بزرگ سخن چهار دسته از معانی برای واژه فرهنگ ذکر شده است:
1- پدیده کلی پیچیده‌ای از آداب، رسوم، اندیشه، هنر و شیوه زندگی که در طی تجربه تاریخی اقوام شکل می‌گیرد و قابل انتقال به نسل‌های بعدی است.
2- مجموعه‌ای از آگاهی فردی درباره هنر، ادبیات، علم، سیاست و مانند آنها که کسی برای ارتقاء فکری و تربیتی خود می‌آموزد.
3- ادب، شعور یا تربیت اجتماعی.
4- علم و معرفت، عقل و خرد، تدبیر و چاره.12
فرهنگ در زبان عربی با واژه “الثقافه” بیان می‌شود. این واژه در اصل به معنای “چوب یا آهنی است که آهنگر و نیزه گر به وسیله آن شئ کج را تساوی می‌بخشد” به کار می‌رفته است و سپس در معانی دیگری همچون “تیزهوشی”13، “زیرکی”14، “پیروزی”15، “اخذ کردن”16، “جنگ و پیکار”17، “پیدا کردن و مصادف شدن”18 و “مهارت و دانش”19 توسعه مفهومی پیدا کرده است. با دقت در این معانی به نظر می‌رسد این واژه محصول دوره‌های اخیر عرب باشد.
در قرآن کریم نیز یک آیه به چشم می‌خورد که گفته شده واژه “لسان” به کار رفته در آن به معنای فرهنگ است؛ یعنی پیامبران با فرهنگ و زبان مردم زمان خود آشنا بوده و طبق فهم آنها تبلیغ می‌کرده‌اند.20
(وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ بِلِسانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ فَیُضِلُّ اللَّهُ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیم)21
اولین تعریف اصطلاحی و در واقع جامعه شناسی واژه فرهنگ را “ادوارد بارنت تایلور” به عنوان کل پیچیده‌ای در نظر گرفت که شامل شناخت‌ها، باورها، هنر، اخلاق، حقوق، آداب و رسوم و دیگر توانایی‌های اجتماعی و عادت شده، می‌گردید.22
پس از آن دانشمندان علوم اجتماعی نیز تعاریفی متعدد بیان نمودند. در ذیل به برخی از این تعاریف اشاره می‌کنیم:
1- علامه جعفری: فرهنگ کیفیت بایسته یا شیوه شایسته‌ای است برای پدیده‌های حیات انسان‌ها، به عبارت کوتاه‌‌تر فرهنگ کلمه‌ای است حامل ارزشی والا.23
2- دکتر علی شریعتی: از میان تعاریف گوناگونی که برای فرهنگ شده است یک وجه اشتراک می‌توان استنباط کرد و آن اینکه فرهنگ به هر معنی و هر تعریفی یک شاخصه ملی است.24
3- فرهنگ مجموعه‌ای است از دانش‌های انباشته شده و انتقال یافته به وسیله بشریت در طول تاریخ خود؛ مجموعه‌ای همچون یک کل تلقی می‌گردد.25
4- ماکس وِبِر: فرهنگ از یک سلسله روش‌ها و زمینه‌ها متأثر است که آن روش‌ها و زمینه‌ها، افراد جامعه را به هم می‌پیوندند و در رفتار و کردار و روابط اجتماعی آنها منعکس می‌شود.26
5- روت بندیکت: فرهنگ شناختی است برای رفتار آموخته، رفتاری که با آدمی زاده نمی‌شود و بر خلاف رفتارهای زنبور‌ها و مورچه‌های اجتماعی توسط یاخته‌های نطفه تعیین نمی‌شود. بلکه هر نسل باید آن را از مردم بالغ بیاموزند.27
6- راد کلیف براون: فرهنگ فرایندی است که از راه آن در یک گروه یا طبقه اجتماعی معین زبان، باورها، تصورات، پسندها، دانستنی‌ها، چیره دستی‌ها و انواع عرف‌ها دست به دست از شخصی به شخصی و از نسلی به نسلی دیگر منتقل می‌شود.28
7- جوزف روسک: فرهنگ به نحوه زیستی گفته می‌شود که هر جامعه‌ای برای رفع احتیاجات اساسی خود از حیث بقا، ادامه نسل و نظام امور اجتماعی اختیار می‌کند.29
امام خمینی; فرهنگ را اساس ملت و ملیت می داند و ملت ایران را به حفظ فرهنگ اسلامی خود و جلوگیری از ورود فرهنگ استعماری دعوت می‌کند.30


پاسخ دهید